ارزیابی تاثیرات اقدامات آبخیزداری با استفاده از برنامه WOCAT در حوزه آبخیز نسیم‌آباد، شمال غرب شیراز

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 - آبخیزداری دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران

2 استادیار و عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس

3 . استاد دانشکده منابع طبیعی و کشاورزی دانشگاه تهران و رئیس گروه دانشکده منابع‌طبیعی-آبخیزداری دانشگاه آزاد واحد علوم و تحقیقات تهران.

چکیده

سرمایه­گذاری در اقدامات حفاظت آب و خاک نیازمند بررسی دقیق و طراحی بر مبنای تجربیات ثبت شده و ارزیابی اثرات و منافع حاصل از اقدامات است. معرفی اقدامات موفق، نیازمند ارزیابی پروژه­های حفاظت آب و خاک توسط یک روش استاندارد و یکسان، توسط تمامی متخصصان در مناطق مختلف کشور است. در این تحقیق اقدامات مکانیکی حفاظت آب و خاک از نوع سدهای سنگی- ملاتی در حوزه آبخیز نسیم آباد با اقلیم نیمه­مرطوب و بارش متوسط سالیانه 500 تا 700 میلی­متر در شمال غرب شیراز توسط برنامه جهانیWOCAT (World overview conservation approaches and technologies) مورد  بررسی و ارزیابی قرار گرفته است. ارزیابی از جنبه­های مختلف اجتماعی، اقتصادی­، محیط طبیعی و انسانی در قبل و بعد از اجرا  صورت پذیرفته است. نتایج حاصل از این تحقیق نشان می­دهد که به دلیل چرای مفرط مراتع  و تبدیل آن­ها در برخی نقاط به دیم­زارهای کم بازده، رواناب سطحی افزایش یافته است. تمرکز رواناب سطحی افزایش یافته در بستر زهکش­های طبیعی حوزه آبخیز سبب ایجاد و گسترش فرسایش آبکندی شده است. برای کنترل فرسایش آبکندی، سدهای سنگی ملاتی با ارتفاع متوسط یک متر و به حجم 34496 مترمکعب در فاصله سال­های 1377 لغایت 1382 استفاده شده است. گرچه پیشانی آبکندها در بالای شیب در حال عقب نشینی بوده اما رسوبات حاصل از فرسایش آبکندی در پشت سدهای احداث شده ته­نشین گردیده و سدهای احداثی را کاملا پر کرده است. به­دلیل عدم بکارگیری بهره برداران در احداث سدهای اصلاحی، دانش استفاده از این فن­آوری در آبخیز نسیم آباد در نزد بهره برداران ایجاد نشده و این نوع فن­آوری در اقتصاد محلی تاثیرگذار نبوده است.  نسبت منفعت به هزینه در این فن­آوری معادل 1/ محاسبه شده و مبین این مطلب است که این طرح از نظر اقتصادی مقرون به صرفه نیست. از آنجا که این فن­آوری نتوانسته گسترش فرسایش آبکندی را کاهش دهد لذا نمی توان اثرات مثبتی برای آن متصور بود مگر بدام انداختن بخشی از رسوبات تولید شده که پس از پر شدن سدهای احداثی، رسوبات را تحویل آبراهه­های پایین دست خواهند داد.  تحلیل اثرات فیزیکی، اکولوژیک و اقتصادی نشان داد که این فن­آوری فقط از دیدگاه رسوب قابل بازخورد است ولی از جنبه­های اقتصادی، اکولوژیک  و نگهداری قابل توجیه نیست.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Evaluation of Watershed measure Impacts using WOCAT program in the Nasim-Abad watershed, southwest of Shiraz

نویسندگان [English]

  • Maryam Rahimi 1
  • Majid Soofi 2
  • Hassan Ahmadi 3
چکیده [English]

Investment on soil and water conservation measures require detailed study and planning based on documented experiences and evaluation impacts and benefits of measures.  Introducing success of measures needs evaluation of soil and water conservation projects by a standard and uniqe method by all experts in different regions of the country.  In this research, mechanical measures of soil and water conservation in the form of rock-cemented dams were evaluated  in the Nasim-abad watershed with semi-humid climate and mean annul precipitation between 500 and 700 in the northwest of Shiraz using global WOCAT( World Overview Conservation Approaches and Technologies) program.  Evaluation in different aspects such as social, economic, physical and human environment before and after of applied technologies carried out. Results of this research revealed that surface runoff was increased due to over grazing and rangeland change to poor drylands.  Increased surface runoff caused gully erosion on natural thalwegs.  Rock-cemented dams with one meter height and a total volume of 34496 cm3 were applied to control gully erosion.  Although gully headcut are retreating upslope, sediment due to gully erosion was deposited behind established dams and completely filled tham.  Constructed dams were not established by watershed residents and they did not gain the knowledge of dam construction and the benefits of using them.  Therefore, it can be said that the participation of land users was negligible in the phase of dams establishment. Also, the results of research indicated that benefit/cost ratio was about 0.1 that means this sort of project was not justifiable in view point of economy.  As this technology could not mitigate gully development, there is not positive effects for dams unless sediment trapping.  After filling dams, sediments flow over and reach to downstream rivers and Salman-e-farsi dam. Analysis of physical, ecological and economical impacts of dams construction indicated that this technology has positive feedback in view point of sediment trapping but it is not recommendable in view point of economic, ecologic and maintenance.

کلیدواژه‌ها [English]

  • evaluation
  • WOCAT
  • Nasimabad-Shiraz
  • rock-cemented dams
  • technology
 

Investment on soil and water conservation measures require detailed study and planning based on documented experiences and evaluation impacts and benefits of measures.  Introducing success of measures needs evaluation of soil and water conservation projects by a standard and uniqe method by all experts in different regions of the country.  In this research, mechanical measures of soil and water conservation in the form of rock-cemented dams were evaluated  in the Nasim-abad watershed with semi-humid climate and mean annul precipitation between 500 and 700 in the northwest of Shiraz using global WOCAT( World Overview Conservation Approaches and Technologies) program.  Evaluation in different aspects such as social, economic, physical and human environment before and after of applied technologies carried out. Results of this research revealed that surface runoff was increased due to over grazing and rangeland change to poor drylands.  Increased surface runoff caused gully erosion on natural thalwegs.  Rock-cemented dams with one meter height and a total volume of 34496 cm3 were applied to control gully erosion.  Although gully headcut are retreating upslope, sediment due to gully erosion was deposited behind established dams and completely filled tham.  Constructed dams were not established by watershed residents and they did not gain the knowledge of dam construction and the benefits of using them.  Therefore, it can be said that the participation of land users was negligible in the phase of dams establishment. Also, the results of research indicated that benefit/cost ratio was about 0.1 that means this sort of project was not justifiable in view point of economy.  As this technology could not mitigate gully development, there is not positive effects for dams unless sediment trapping.  After filling dams, sediments flow over and reach to downstream rivers and Salman-e-farsi dam. Analysis of physical, ecological and economical impacts of dams construction indicated that this technology has positive feedback in view point of sediment trapping but it is not recommendable in view point of economic, ecologic and maintenance.